Reglas de saṁdhi
en el contexto de los Vedas

La palabra sánscrita ‘saṁdhi’ significa ‘unión’. Cuando dos palabras se pronuncian en una sola respiración, esta unión crea una armonización que hace que la dicción sea más fluida. La última sílaba de la primera palabra adopta ciertas características de la primera sílaba de la palabra siguiente. La primera sílaba de la segunda palabra también puede cambiar.

Las reglas del saṁdhi son numerosas y a veces complejas. Veamos algunos ejemplos sencillos, intuitivos o comunes en el contexto védico:

vocales finales
consonantes finales ‘k’, ‘ṭ’, ‘t’
nasal ‘n’ final
nasal ‘m’ final
pronunciación del anusvāra ‘ṁ’ final
visarga ‘ḥ’ final


Vocales finales

Vocal | Consonante  ejemplos
gaṇa | pati  saṁdhi >
gaṇ a    |    p ati
gaṇ apati
गण । पति → गणपति
namastē | rudra  saṁdhi >
namast ē    |    r udra
namast ē rudra
नमस्ते । रुद्र → नमस्ते रुद्र
Vocal | Vocal similar  ejemplos
yōgi | indra  saṁdhi >
, , 
yōg i    |    i ndra
yōg īndra
, 
योगि । इन्द्र → योगीन्द्र
yōgi | īśhvara  saṁdhi >
, , 
yōg i    |    ī śhvara
yōg īśhvara
, 
योगि । ईश्वर → योगीश्वर
kāla | agni  saṁdhi >
, , 
kāl a    |    a gni
kāl āgni
, 
काल । अग्नि → कालाग्नि
Vocal | Vocal diferente  ejemplos
yōga | indra  saṁdhi >
yōg a    |    i ndra
yōg ēndra
, 
योग । इन्द्र → योगेन्द्र
yōga | īśhvara  saṁdhi >
yōg a    |    ī śhvara
yōg ēśhvara
, 
योग । ईश्वर → योगेश्वर
mantra | upāsakaḥa  saṁdhi >
mantr a    |    u pāsakaḥa
mantr ōpāsakaḥa
, 
मन्त्र । उपासकः → मन्त्रोपासकः
mā | uta  saṁdhi >
m ā    |    u ta
m ōta
, 
मा । उत → मोत
rudra | ēkādaśhinī  saṁdhi >
a
rudr a    |    ē kādaśhinī
rudr aikādaśhinī
रुद्र । एकादशिनी → रुद्रैकादशिनी
kṛtāya | ōṣhadhīnām  saṁdhi >
a
kṛtāy a    |    ō ṣhadhīnām
kṛtāy auṣhadhīnām
कृताय । ओषधीनाम् → कृतायौषधीनाम्
iti | upaniṣhat  saṁdhi >
i
it i    |    u paniṣhat
it yupaniṣhat
y
इति । उपनिषत् → इत्युपनिषत्
avitrī | avatu  saṁdhi >
ī
avitr ī    |    a vatu
avitr yavatu
y
अवित्री । अवतु → अवित्र्यवतु
avatu | iti  saṁdhi >
u
avat u    |    i ti
avat viti
v
अवतु । इति → अवत्विति
astu | āyudhāya  saṁdhi >
u
ast u    |    ā yudhāya
ast vāyudhāya
v
अस्तु । आयुधाय → अस्त्वायुधाय
nau | adhītam  saṁdhi >
, 
n au    |    a dhītam
n āvadhītam
āv , 
नौ । अधीतम् → नावधीतम्

Consonantes finales ‘k’, ‘ṭ’, ‘t’


gut. pal. cer. den. lab.
consonantes
oclusivas 		k ch ṭ t p
kh chh ṭh th ph
g j ḍ d b
gh jh ḍh dh bh
consonantes nasales ṅ ñ ṇ n m
semivocales y r l v
vocales a ā i ī ṛ ṝ ḷ u ū
ē  ai ō  au
consonantes
fricativas 		h
śh ṣh s
sorda / sonora (ghōṣha)

Consonante | Vocal  ejemplos
virāṭ | ajāyata  saṁdhi >
, 
virā ṭ    |    a jāyata
virā ḍajāyata
, 
विराट् । अजायत → विराडजायत
chit | ānanda  saṁdhi >
, 
chi t    |    ā nanda
chi dānanda
, 
चित् । आनन्द → चिदानन्द
Consonante | Semivocal  ejemplos
vāk | yajñēna  saṁdhi >
, 
vā k    |    y ajñēna
vā gyañēna
, 
वाक् । यज्ञेन → वाग्यज्ञेन
nārāyaṇāt | rudraḥa  saṁdhi >
, 
nārāyaṇā t    |    r udraḥa
nārāyaṇā d rudraḥa
, 
नारायणात् । रुद्रः → नारायणाद् रुद्रः
tat | vijñāya  saṁdhi >
, 
ta t    |    v ijñāya
ta dvijñāya
, 
तत् । विज्ञाय → तद्विज्ञाय
Consonante | Consonante nasal  ejemplos
vāk | mayaḥa  saṁdhi >
vā k    |    m ayaḥa
vā ṅmayaḥa
, 
वाक् । मयः → वाङ्मयः
bandhanāt | mṛtyōḥo  saṁdhi >
bandhanā t    |    m ṛtyōḥo
bandhanā n mṛtyōḥo
, 
बन्धनात् । मृत्योः → बन्धनान् मृत्योः
Consonante | Consonante oclusiva  ejemplos
ṛk | dakṣhiṇaḥa  saṁdhi >
,  , 
ṛ k    |    d akṣhiṇaḥa
ṛ gdakṣhiṇaḥa
, 
ऋक् । दक्षिणः → ऋग्दक्षिणः
vāk | pataṅgāya  saṁdhi >
,  , 
vā k    |    p ataṅgāya
vā k pataṅgāya
वाक् । पतङ्गाय → वाक् पतङ्गाय
ṣhaṭ | triṁśhat  saṁdhi >
,  , 
ṣha ṭ    |    t riṁśhat
ṣha ṭ triṁśhat
षट् । त्रिंशत् → षट् त्रिंशत्
sat | karma  saṁdhi >
,  , 
sa t    |    k arma
sa t karma
सत् । कर्म → सत्कर्म
jagat | guru  saṁdhi >
,  , 
jaga t    |    g uru
jaga dguru
, 
जगत् । गुरु → जगद्गुरु
sat | chit  saṁdhi >
,  , 
sa t    |    ch it
sa chchit
सत् । चित् → सच्चित्
it | jagat  saṁdhi >
,  , 
i t    |    j agat
i jjagat
, 
इत् । जगत् → इज्जगत्
tat | dēva  saṁdhi >
,  , 
ta t    |    d ēva
ta ddēva
, 
तत् । देव → तद्देव
Consonante | Consonante fricativa  ejemplos
vāk | hṛdayē  saṁdhi >
, , , ,
vā k    |    h ṛdayē
vā gghṛdayē
 , , 
वाक् । हृदये → वाग्घृदये
yat | śham  saṁdhi >
, , , ,
ya t    |    śh am
ya chchham
 , , 
यत् । शम् → यच्छम्

Nasal ‘n’ final

‘n’ | Consonante sorda palatal (‘ch’, ‘chh’);
‘n’ se convierte en ‘ṁ’ (anusvāra) + sibilante correspondiente (‘śh’)  ejemplos
-  ahīn | cha → ahīṁśhcha
अहीन् । च → अहींश्च
-  tān | chakrē → tāṁśhchakrē
तान् । चक्रे → तांश्चक्रे
‘n’ | Consonante sorda dental (‘t’, ‘th’);
  [Rigveda] : ‘n’ rimane ‘n’
  [Krishna Yajurveda] : ‘n’ se convierte en ‘ṁ’ + sibilante correspondiente (‘s’)  ejemplos
-  paśhūn | tān → paśhūn tān [Rigveda]
पशून् । तान् → पशून् तान्
-  paśhūn | tān → paśhūṁstān [Krishna Yajurveda]
पशून् । तान् → पशूंस्तान्
‘n’ | Consonante sonora palatal, cerebral o dental, o ‘l’; ‘n’ se convierte en ‘ṁ’  ejemplos
-  sarvān | jambhayan → sarvāṁ jambhayan
सर्वान् । जम्भयन् → सर्वंजम्भयन्
-  asmān | lōka → asmāṁ lōka
अस्मान् । लोक → अस्मांलोक
‘n’ | ‘sh’ se convierte en ‘ñ chh’  ejemplos
-  śhṛṇvan | śhṛṇvan → śhṛṇvañ chhṛṇvan
शृण्वन् । शृण्वन् → शृण्वञ्छृण्वन्
‘n’ | Otra consonante; ‘n’ permanece ‘n’  ejemplos
-  vīrān | mā → vīrān mā
वीरान् । मा → वीरान्मा
-  kāmān | kāma → kāmān kāma
कामान् । काम → कामान्काम
‘n’ | Vocal; ‘n’ permanece ‘n’  ejemplos
-  bhagavān | ayam → bhagavānayam
भगवान् । अयम् → भगवानयम्
‘n’ | Vocal; ‘n’ se convierte en ‘nn’  ejemplos
-  śhṛṇvan | ūtibhiḥi → śhṛṇvannūtibhiḥi
शृण्वन् । ऊतिभिः → शृण्वन्नूतिभिः
-  asmin | anāturam → asminnanāturam
अस्मिन् । अनातुरम् → अस्मिन्ननातुरम्
‘n’ | Vocal; ‘n’ se convierte en ‘ṁ’  ejemplos
-  bāṇavān | uta → bānavāṁ uta
बाणवान् । उत → बाणवां उत
-  lōkān | akalpayan → lōkāṁ akalpayan
लोकान् । अकल्पयन् → लोकां अकल्पयन्

Nasal ‘m’ final

‘m’ | Vocal; ‘m’ permanece ‘m’  ejemplos
-  aham | amṛtē → ahamamṛtē
अहम् । अमृते → अहममृते
-  dhīnām | avitrī → dhīnāmavitrī
धीनाम् । अवित्री → धीनामवित्री
‘m’ | Consonante; ‘m’ se convierte en ‘ṁ’  ejemplos
-  gaṇānām | tvā → gaṇānāṁ tvā
गणानाम् । त्वा → गणानां त्वा
-  gaṇapatim | havāmahē → gaṇapatiṁ havāmahē
गणपतिम् । हवामहे → गणपतिं हवामहे

Pronunciación del anusvāra ‘ṁ’ final

El anusvāra ‘ṁ’ es básicamente un flujo de aire a través de la nariz, sin influencia gutural, palatal, cerebral, dental o labial. Es un sonido nasal puro.

‘ṁ’ seguida de una consonante oclusiva o nasal, o de ‘y’; ‘ṁ’ se convierte en el sonido nasal de la serie a la que pertenece la consonante, o de ‘y’.  ejemplos
gut. pal. cer. den. lab.
consonantes
oclusivas 		k ch ṭ t p
kh chh ṭh th ph
g j ḍ d b
gh jh ḍh dh bh
consonantes nasales ṅ ñ ṇ n m
semivocales y r l v
vocales a ā i ī ṛ ṝ ḷ u ū
ē  ai ō  au
consonantes
fricativas 		h
śh ṣh s

kaviṁ kavīnām  saṁdhi >
kavi ṁ  k avīnām
kavi ṅ kavīnām
, 
कविं कवीनाम् → कविङ् कवीनाम्
puruṣhaṁ jagat  saṁdhi >
puruṣha ṁ  j agat
puruṣha ñ jagat
, 
पुरुषं जगत् → पुरुषञ् जगत्
vijyaṁ dhanuḥu  saṁdhi >
vijya ṁ  dh anuḥu
vijya n dhanuḥu
, 
विज्यं धनुः → विज्यन् धनुः
śhalyānāṁ mukhā  saṁdhi >
śhalyānā ṁ  m ukhā
śhalyānā m mukhā
, 
शल्यानां मुखा → शल्यानाम् मुखा
tryambakaṁ yajāmahē  saṁdhi >
tryambaka ṁ  y ajāmahē
tryambaka ñ yajāmahē
, 
त्र्यम्बकं यजामहे → त्र्यम्बकञ् यजामहे
‘ṁ’ seguida de ‘l’ o ‘v’; ‘ṁ’ permanece ‘ṁ’. ‘ṁ’ seguida por ‘l’ se pronuncia como una ‘l’ nasalizada; ‘ṁ’ seguida por ‘v’ se pronuncia como una ‘v’ nasalizada. En ambos casos, ‘ṁ’ también puede pronunciarse como una ‘m’.  ejemplos
-  utainaṁ viśhvā → utainaṁ viśhvā
उतैनं विश्वा → उतैनं विश्वा
-  vaiṣhṇavīṁ lōkaḥa → vaiṣhṇavīṁ lōkaḥa
वैष्णवीं लोकः → वैष्णवीं लोकः
‘ṁ’ seguida de una vocal [Rigveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘’ (sonido nasal puro largo)  ejemplos
-  dēvāṁ ēha → dēvā ēha
देवां एह → देवाँ एह
-  madhumāṁ astu → madhumā astu
मधुमां अस्तु → मधुमाँ अस्तु
‘ṁ’ seguida de ‘r’ o de una fricativa (‘śh’, ‘ṣh’, ‘s’, ‘h’) [Rigveda];‘ṁ’ permanece ‘ṁ’ (sonido nasal puro) pero también puede pronunciarse como una ‘m’  ejemplos
-  ahaṁ rudrēbhiḥi → ahaṁ rudrēbhiḥi
अहं रुद्रेभिः → अहं रुद्रेभिः
-  ayaṁ śhiva → ayaṁ śhiva
अयं शिव → अयं शिव
-  gaṇapatiṁ havāmahē → gaṇapatiṁ havāmahē
गणपतिं हवामहे → गणपतिं हवामहे
excepción: ‘ṁ’ + ‘śhch’ → ‘śhcha’
-  tāṁśhchakrē → tāśhchakrē
तांश्चक्रे → ताँश्चक्रे
‘ṁ’ seguida de una vocal, o de ‘r’ [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘gm’  ejemplos
-  lōkāṁ akalpayan → lōkāgm akalpayan
लोकां अकल्पयन् → लोका अकल्पयन्
-  imāṁ rudrāya → imāgm rudrāya
इमां रुद्राय → इमा रुद्राय
‘ṁ’ seguida de una fricativa (‘śh’, ‘ṣh’, ‘s’, ‘h’) + vocal [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘gm’ ejemplos
ṛtaṁ satyam  saṁdhi >
anusvāra  + 
ṛta ṁ  sa tyam
ṛta gm satyam
ऋतं सत्यम् → ऋत सत्यम्
gaṇapatiṁ havāmahē  saṁdhi >
anusvāra  + 
gaṇapati ṁ  ha vāmahē
gaṇapati gm havāmahē
गणपतिं हवामहे → गणपति हवामहे
vocal larga + ‘ṁ’ + fricativa + (semi)consonante [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘ge’ ejemplos
paśhūṁstān  saṁdhi >
 + ‘ṁ’  +
paśh ūṁ  st ān
paśhū gestān
पशूंस्तान् → पशूस्तान्
ahīṁśhcha  saṁdhi >
 + ‘ṁ’  +
ah īṁ  śhch a
ahī geśhcha
अहींश्च → अहीश्च
vocal corta + ‘ṁ’ + fricativa + (semi)consonante [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘gge’ ejemplos
priyaṁ śhraddhē  saṁdhi >
 + anusvāra ‘ṁ’  ‘śh’ +  ‘r’
priy aṁ  śhr addhē
priya ggeśhraddhē
प्रियं श्रद्धे → प्रियश्रद्धे
pāṅktaṁ spṛṇōti  saṁdhi >
 + ‘ṁ’  +
pāṅkt aṁ  sp ṛṇōti
pāṅkta ggespṛṇōti
पाङ्क्तं स्पृणोति → पाङ्क्तस्पृणोति

Visarga ‘ḥ’ final

El visarga ‘ḥ’ es básicamente una expulsión de aire por la boca, sin influencia gutural, palatal, cerebral, dental o labial.

‘ḥ’ seguida de una consonante sorda;
‘ḥ’ se convierte en la fricativa sorda asociada a la consonante. ejemplos
 consonantes sordas  gut. pal. cer. den. lab.
consonantes
oclusivas 		k ch ṭ t p
kh chh ṭh th ph
g j ḍ d b
gh jh ḍh dh bh
consonantes nasales ṅ ñ ṇ n m
semivocales y r l v
vocales a ā i ī ṛ ṝ ḷ u ū
ē  ai ō  au
consonantes
fricativas 		h
śh ṣh s
fricativas sordas asociadas
[hk] śh ṣh s [fp]

dhanuḥu | kapardinaḥa  saṁdhi >
dhanu ḥu    |    k apardinaḥa
dhanu [hk] kapardinaḥa
, 
धनुः । कपर्दिनः → धनुः कपर्दिनः
namaḥa | śhivāya  saṁdhi >
nama ḥa    |    śh ivāya
nama śh shivāya
, 
नमः । शिवाय → नमश् शिवाय
tannaḥa | ṣhaṇmukhaḥa  saṁdhi >
tanna ḥa    |    ṣh aṇmukhaḥa
tanna ṣh ṣhaṇmukhaḥa
, 
तन्नः । षण्मुखः → तन्नष् षण्मुखः
yajuḥu | tasmāt  saṁdhi >
yaju ḥu    |    t asmāt
yaju s tasmāt
, 
यजुः । तस्मात् → यजुस् तस्मात्
nānyaḥa | panthāḥa  saṁdhi >
nānya ḥa    |    p anthāḥa
nānya [fp] panthāḥa
, 
नान्यः । पन्थाः → नान्यः पन्थाः
‘ḥ’ seguita de ‘kṣh’; ‘ḥ’ permanece ‘ḥ’, seguida de una pausa ejemplos
namaḥa | kṣhattṛbhyaḥa  saṁdhi >
nama ḥa    |    kṣh attṛbhyaḥa
nama ḥa , kṣhattṛbhyaḥa
 + 
नमः । क्षत्तृभ्यः → नमः , क्षत्तृभ्यः
‘aḥa’ seguida de ‘a’ o de una (semi)consonante sonora; ‘ḥ’ se convierte en ‘ō’ ejemplos
 consonantes
sonoras y ‘a’
 gut. pal. cer. den. lab.
consonantes
oclusivas 		k ch ṭ t p
kh chh ṭh th ph
g j ḍ d b
gh jh ḍh dh bh
consonantes nasales ṅ ñ ṇ n m
semiconsonantes y r l v
vocales  a  ā i ī ṛ ṝ ḷ u ū
ē  ai ō  au
consonantes
fricativas 		h
śh ṣh s

-  tannaḥa | agniḥi → tannō agniḥi
तन्नः । अग्निः → तन्नो अग्निः
-  namaḥa | hiraṇyabāhavē → namō hiraṇyabāhavē
नमः । हिरण्यबाहवे → नमो हिरण्यबाहवे
-  naḥa | rudraḥa → nō rudraḥa
नः । रुद्रः → नो रुद्रः
‘aḥa’ seguida de una vocal diferente de ‘a’; ‘aḥa’ se convierte en ‘a’ ejemplos
-  namaḥa | iriṇyāya → nama iriṇyāya
नमः । इरिण्याय → नम इरिण्याय
-  namaḥa | āśhavē → nama āśhavē
नमः । आशवे → नम आशवे
‘āḥa’ seguida de una sonora; ‘āḥa’ se convierte en ‘ā’ ejemplos
-  devāḥa | ayajanta → devā ayajanta
देवाः । अयजन्त → देवा अयजन्त
-  tāḥa | bhagavaḥa → tā bhagavaḥa
ताः । भगवः → ता भगवः
‘ḥ’ (diferente de ‘aḥa’ y ‘āḥa’) seguida de una sonora; ‘ḥ’ se convierte en ‘r’ ejemplos
 ghōṣha (sonoras)  gut. pal. cer. den. lab.
consonantes
oclusivas 		k ch ṭ t p
kh chh ṭh th ph
g j ḍ d b
gh jh ḍh dh bh
consonantes nasales ṅ ñ ṇ n m
semivocales y r l v
vocales a ā i ī ṛ ṝ ḷ u ū
ē  ai ō  au
consonantes
fricativas 		h
śh ṣh s

-  svastiḥi | astu → svastirastu
स्वस्तिः । अस्तु → स्वस्तिरस्तु
-  bhūḥu | bhuvaḥa → bhūr bhuvaḥa
भूः । भुवः → भूर् भुवः
-  bṛhaspatiḥi | dadhātu → bṛhaspatir dadhātu
बृहस्पतिः । दधातु → बृहस्पतिर् दधातु
-  chatuḥu | hastam → chatur hastam
चतुः । हस्तम् → चतुर् हस्तम्

top ↑